Opera sanatı, müzik, komedi, drama vb. gibi türlerin görsel sanatla bir araya gelerek oluşturulduğu, sahne üzerinde sözlü müzik eserlerinin icra edildiği bir performans sanatıdır. Genellikle klasik müzik tarzında bestelenen bu eserler; solo şarkılar, danslar, korolar ve diyalogların oyuncuların eşsiz performansları aracılığıyla canlanıp sahnelerde oynanmasıyla karşımıza çıkar. Her operanın kendine ait bir hikayesi vardır. Bu hikayeler yazıldığı dönemde geçen olayları, tarihte olan önemli olayları, efsaneleri ya da tamamen kurgusal olarak kaleme alınan olayları barındırır. Bu eserlerin en önemlilerinden biri olan ve günümüzde bile halen oynanmaya devam eden efsaneleşmiş opera Aida’nın yaratılış hikayesi biraz daha farklıdır.

Mısır Hıdivi İsmail Paşa tarafından dönemin en güçlü bestecilerinden biri olan Guiseppe Verdi’ye sipariş olarak hazırlatılan Aida, August Mariette tarafından yazılmış bir senaryodan uyarlanarak, Camille du Locle tarafından librettosu yazılmış, Antonio Ghislanzoni tarafından İtalyancaya çevrilmiştir. Arapça kökenli misafir veya dönen anlamı olan dişil bir isme sahiptir. Eser, Mısır’la Etiyopya arasında yüz yıllar boyunca devam eden çatışmalar ve savaşların M.Ö X. Yüzyılda yer alan bir döneminde geçen olaylar üzerine kurulmuş aşk, baba sevgisi, vatan sevgisi arasındaki içsel çatışmayı ele almaktadır. Paris stilinde bir grand-opera olarak nitelendirilen Aida, Verdi’nin o güne kadar yazdığı en güzel operası olarak kabul edilmiştir. Renkli ve zengin sahne gösterileri, kalabalık ansamblları, muhteşem dekorları ve kostümleri ile Aida, İtalyan operasına bir grand-opera kazandırmış olmakla birlikte, gerçek bir müzikli dramın özelliklerini de taşımaktadır. Dramın gelişmesini yakından izleyen ve ona destek olan orkestra, hayal gücünün yaratabileceği, tekniğin verebileceği sayısız çeşitliklerle doludur. Orkestranın artan gücüyle birlikte armoniye de daha fazla önem verilmiş ve böylece armonik çeşitlilik de zenginleştirilmiştir.

Giuseppe Verdi

Giuseppe Verdi, 19. Yüzyılın en önemli İtalyan opera bestecilerinden biri olarak kabul edilir. 1813 yılında Parma, Roncole’da dünyaya gelmiştir. Müziğe olan ilgisi genç yaşlarda başlamış, Parma’da temel müzik eğitimini almasının ardından Milano Konservatuarı’nda daha ileri düzeyde eğitim görmüştür.

İlk operası olan “Ober, Conte di San Bonficaio” (1839), büyük başarı elde etmese de, kariyerinin temelini atmıştır. Ancak gerçek çıkışını “Nabucco” (1842) ile yapmıştır. Bu eseriyle, İtalya’nın en önemli bestecilerinden biri olarak tanınmıştır. Özellikle “Va, Pensiero” adlı koro parçası, İtalyan birliği idealini yansıtan bir marş halinde gelmiştir.

Verdi’nin kariyeri, “Ernani”, “Rigoletto”, “Il Trovvatore” ve “La Traviata” gibi önemli operalarla devam etmiştir. Bu eserler, Verdi’nin melodik yeteneklerini, dramatik anlatımın ve toplumsal temaları işleme becerisini sergiler. Ayrıca, Verdi’nin siyasi tutumu da dikkat çekicidir. İtalyan birliğine olan bağlılığı nedeniyle politik bir figür haline gelmiştir.

Orta dönemde, “Don Carlos” (1867) ve “Aida” (1871) gibi operaları bestelemiş, sonraki yıllarda ise “Otello” (1887) ve “Falstaff” (1893) gibi geç dönem eserleriyle operaya yeni bir soluk getirmiştir.

Giuseppe Verdi, müzik kariyerini 1871’de resmi olarak sonlandırsa da, müzikle ilgili etkinliklere devam etmiştir. 27 Ocak 1901’de Milano’da hayatını kaybetmiştir. Onun mirası, melodik zenginlik, dramatik ifade ve güçlü toplumsal temalarla öne çıkan eserleriyle dünya çapında hala önemli bir etki yaratmaktadır.

Aida Operasının Besteleniş Süreci

Aida, çoğu kez sanıldığı gibi ne Süveyş Kanalı’nın ne de bu vesileyle Kahire’de inşa edilen İtalyan tiyatrosunun açılışı için yazılmıştır. Kanalın resmi açılış tarihi 17 Kasım 1869’dur. Bu açılışı kutlamak için inşa edilen İtalyan tiyatrosunun faaliyete geçtiği tarih de 1 Kasım 1869’dur. Tiyatronun açılışı Aida ile yapılmamışsa da bu vesileyle temsil edilen eser yine bir Verdi operası olan Rigoletto olmuştur. Verdi’ye bu tiyatro için bir opera yazması teklifi ilk olarak 1869 sonlarında, tiyatro açıldıktan sonra ya da açılmak üzereyken yapılmıştır. Ancak Camille du Locle aracılığıyla gelen bu teklifi Verdi kabul etmemiştir. Fakat du Locle bu işin peşini bırakmamıştır. Kahire için bir opera yazması teklifini 1870 başlarında yeniden yapar. Aslında böyle bir eser yazılmasını Mısır Hıdivi İsmail Paşa istemektedir ve onu bu konuda görevlendiren yine Paşa’dır. Du Locle sanatçının daha önce reddettiği teklifi ısrarla yineler ve hazırladığı bir libretto taslağını da incelemesi için Verdi’ye gönderir; eseri yazdığı takdirde ise sanatçıya yüz elli bin Frank ödeneceğini bildirir. Eserin konusu ise August Mariette tarafından derlenmiştir. Taslağı okuyan Verdi, tantanalı ve gösterişli bir opera yazma olanağını görür ve teklifi kabul eder. Aida operasının librettosunu ise Camille du Locle yazmıştır. İtalyanca çevirisini ise Antonio Ghislanzoni yapmıştır. Librettonun tarihsel gerçeklere uygun olması için, Mısır törenleri ve dinsel törenler hakkındaki bilgileri ise August Mariette sağlamıştır. August Mariette 1850 yılından başlayarak uzun yıllar Mısır’da yasamış, orada çok önemli kazılar ve incelemeler yapmış, Louvre Müzesi’ne bağlı Eski Mısır Bilimcilerindendir. Librettonun yazımında Verdi’nin de büyük katkıları olmuştur. Libretto bölüm bölüm tamamlanıp Verdi’ye gönderildikçe, o da bir yandan besteleme işini yürütmüştür ve eser dört ay içinde tamamlanmıştır.

Aida’nın İlk Gösterimi

Aida operasının ilk temsilinin planlandığı tarih, 1871 Ocak’ı olarak belirlenmişti ve bu temsil öncelikle Kahire’de gerçekleşecekti. Büyük bir hazırlık içerisine girilmiş ve Mariette’nin bilgilerinden yararlanarak Paris’e ısmarlanan dekor ve kostümler, tarihsel doğruluğa özel bir önem verilerek tasarlanmıştı. Chaperon, Rubé ve Desléchin gibi önemli ressamların işbirliğiyle bu hazırlıklar tamamlanmıştı. Ancak planlanan ilk temsil tarihi öncesinde, 1870 Temmuz’unda Fransa ile Prusya arasında çıkan savaş, Eylül’de Paris’in kuşatılmasıyla sonuçlandı. Bu olaylar, Paris’te hazırlanan dekor ve kostümlerin Kahire’ye ulaştırılmasına engel oldu. Bu nedenle Aida operası, planlandığı gibi 1871 Ocak’ında temsil edilemedi. Aida operasının ilk temsili 24 Aralık 1871’de Noel akşamı, Kahire’de gerçekleşti. Besteci Giuseppe Verdi, deniz yolculuklarını sevmediği için Kahire’deki ilk temsile katılmadı. Milano’da kalıp, La Scala tiyatrosundaki İtalya temsilinin hazırlıklarını yönetti. Aida, Kahire ve Milano temsillerinde büyük başarı elde etti ve bu başarı, diğer İtalyan şehirleri ve dünya çapındaki müzik merkezleri tarafından da takip edildi.

Aida’nın Müzikal Yapısı

Aida operası, her bir melodiyle enstrümantal türdeki melodilere yakın bir estetiği yansıtmakla birlikte, kendine özgü Lied türünün etkisinden de ilham almış bir yapıya sahiptir. Eserin eşlik partileri, kendi türüne özgü ritmik düzenlemeleri ve bu düzenlemelerin gerektirdiği tempoya uygun bir dinamizmi ifade eder. Orkestranın rolü, sadece boşlukları doldurmakla sınırlı değildir; flüt, fagot, viyolonsel ve viyola gibi enstrümanlar, bazen klişeleşmiş eşlik partileriyle karşılaşılan nadir anlarda dahi, kendine özgü karakterleriyle öne çıkarlar. Bu enstrümanlar, orta hacimli sesleriyle özenle işlenmiş canlı ve parlak detaylar ekleyerek sahnenin atmosferini zenginleştirir. Ancak, Aida operasının orkestrası sadece boşlukları doldurmakla kalmaz, aynı zamanda insan sesi müziğine eşit oranda katkıda bulunarak, sahnenin temel bir unsurunu oluşturur. Bu orkestra, sadece sahne müziği olmanın ötesinde, dramatik hikâyenin özünü yansıtan temel bir faktör haline gelir. İnsan sesiyle birlikte uyum içinde çalışarak, eserin duygu yüklü atmosferini güçlendirir ve dinleyicilere unutulmaz bir deneyim sunar.

Giuseppe Verdi’nin prömiyeri 1871’de yapılan Aida operasının, 1908 yılında Cleveland, Ohio’daki Hippodrome Opera Kumpanyası tarafından sahnelenişinde kullanılan taşbaskı afiş. Afişte operanın II. perdesinin 2. sahnesindeki zafer yürüyüşü görülmektedir.

Camille du Locle

16 Temmuz 1832’de Paris’te doğmuştur. Genç yaşlarda edebiyat ve sanatla ilgilenmeye başlamış ve Victor Hugo, Alexandre Dumas gibi dönemin ünlü yazarlarıyla arkadaşlık kurmuştur. Edebiyat kariyerine şair ve eleştirmen olarak başlamış, ancak daha sonra opera librettoları yazarak tanınmıştır. Opera dünyasında adını duyurduktan sonra, özellikle Giuseppe Verdi’nin “Don Carlos” (1867) operasının Fransızca versiyonunun librettosunu yazmasıyla dikkat çekmiştir. Ayrıca, Verdi’nin ünlü eseri “Aida”nın librettosunu da kaleme almıştır ve bu eserle operatik literatüre önemli bir katkıda bulunmuştur. Tiyatro yöneticisi olarak da faaliyet gösteren Camille du Locle, Paris’teki Théâtre de la Renaissance’ınyöneticiliğini üstlenmiştir. Aynı zamanda Musée d’Art Juif’ın kurucusu olarak, Yahudi sanat ve kültürünün tanıtılmasına önemli bir katkıda bulunmuştur. Camille du Locle, Fransız tiyatrosunu ve kültürüne yaptığı katkılardan dolayı Légion d’honneur ödülüne layık görüşmüştür. Tüm bu çok yönlü kariyeri ve kültürel mirası ile Camille du Locle, döneminin önemli figürlerinden biri olarak hatırlanır.

August Mariette

11 Şubat 1821’de Fransa’nın Boulogne-sur-Mer şehrinde dünyaya gelmiştir. Genç yaşlarda Mısır’a olan ilgisiyle tanınmıştır ve bu merak, onun bilimsel kariyerinin temelini atmıştır. 1850’de Mısır’a giderek büyük arkeolojik kazılar yapmaya başlamıştır.

Mariette’in önemli katkılarından biri, Sakkarah’ta keşfettiği Serapeum adlı alandır. Bu kazılar, antik Mısır’ın dini ritüelleri ve tapınak yapıları hakkında değerli bilgiler sağlamıştır. Ayrıca, Mısır’ın çeşitli bölgelerinde birçok antik kalıntıyı gün yüzüne çıkarmıştır. 1858’de Mısır Hükümeti tarafından Mısır Antik Eserlerini Koruma Müdürü olarak tanınmasıyla resmi olarak göreve getirilen Mariette, 1864’te kurulan Mısır Antik Eserler Servisi’nin başkanlığını üstlenmiştir. 18 Ocak 1881’de Paris’te yaşamını yitirmiştir. Ancak, onun araştırmaları ve eserleri, Mısır’ın antik geçmişi hakkındaki bilgimizi zenginleştirmeye devam etmiştir. Bugün hala, Mariette’in Mısır arkeolojisinin temelini oluşturan önemli bir figür olduğunu söyleyebiliriz.

Antonio Ghislanzoni

25 Aralık 1824 tarihinde Lecco, İtalya’da doğmuştur. Edebiyat ve hukuk eğitimi almış bir isimdir. Şair ve yazar olarak kariyerine başlamıştır, şiirler, makaleler ve romanlar yazmıştır. İtalyan kültürü ve edebiyatına yaptığı katkılarla dikkat çekmiştir. Ancak Ghislanzoni’nin adını geniş kitlelere duyuran eseri, Giuseppe Verdi’nin ünlü operası Aida’nın librettosuydu. Aida, 1871’de Kahire’de prömiyerini yaparak büyük bir başarı elde etmiştir. Bu eser sayesinde Ghislanzoni yeteneklerini opera dünyasında öne çıkarmıştır. Aida, günümüzde hala dünya çapında sahnelenen ve sevilen bir eser olarak kabul edilmektedir.

Ghislanzoni’nin diğer önemli eserleri arasında Amilcare Ponchielli’nin “La Gioconda” operasının librettosu da bulunmaktadır. Bu eserlerle birlikte Antonio Ghislanzoni, edebi ve müzikal katkılarıyla sanat dünyasında saygı gören bir isim haline gelmiştir. 16 Temmuz 1893 tarihinde Caprino Bergamasco, İtalya’da hayata gözlerini yummuştur. Onun eserleri, müzik ve dramatik anlatımın başarılı bir birleşimi olarak hala opera severler tarafından takdir edilmekte ve saygıyla anılmaktadır.

La Scala Tiyatrosu’nda “Aida” sahnelenmesi

Esere Son Bakış

“Aida” Mısır Hıdivi İsmail Paşa tarafından Giuseppe Verdi’ye sipariş edildiğinde, Auguste Mariette’in senaryosundan Camille du Locle’un librettosuna ve Antonio Ghislanzoni’nin çevirisine kadar uzanan yaratıcı bir sürecin ürünüdür. Bu eser, Mısır’ın antik dönemine, aşkın, vatan sevgisinin ve içsel çatışmanın derinliklerine daldığı dramatik bir hikâyeyi anlatır. Aida, Mısır’ın büyük zenginlikleriyle donatılmış muazzam sahneler, etkileyici koro performansları ve unutulmaz müzikal parçalarla dolu bir grand-operadır. Paris stilindeki bu eser, sadece müzik değil aynı zamanda görsel bir şölen sunarak, opera sanatında bir dönemi temsil eder. Tüm operalar içinde Verdi’nin en güzel bestelerinden biri olarak kabul edilen, her bir karakterin içsel çatışmalarının, aşkın ve vatan sevgisinin bir araya geldiği bu eser, sahneye canlılık ve duygu katmanlarını taşır. “Aida”nın trajik sonu ve Radames ile Amonasro’nun kahramanlık ve fedakarlıkla örülü öyküsü, izleyenlere unutulmaz bir deneyim sunar.

Sonuç olarak “Aida” operası, sadece müzikal değerleriyle değil, aynı zamanda derin ve dokunaklı hikayesiyle de opera sahnesinin zirvelerinden biridir.