SİNOPSİS

PERDE BİR – Sahne 1: Bir köy. Bir köşede Lisa’nın sahibi olduğu han, arka planda ise bir değirmen.

Amina ile Elvino ertesi gün evlenecektir. Köy, düğün alayının gelişiyle şarkıyla çınlamaktadır. Köyün hanının sahibi olan Lisa, daha önce Elvino’ya âşık olmuş, onunla nişanlandıktan bir süre sonra nişan atmıştır ve bu sebeple çifti çok kıskanmaktadır.

Alessio, Lisa’nın yanına gelip ona olan aşkını ilan eder. Tam o sırada Amina gelir ve kendine gösterdikleri yakınlıktan ötürü herkese teşekkür eder; bilhassa, kendisini küçükken evlatlık olarak alıp büyüten değirmenci Teresa’ya. Düğün şarkısını besteleyip hazırlıkları yapmış olan Alessio’ya şükranlarını sunar ve onun da Lisa ile evlenip mutlu olmasını diler. Elvino az sonra noterle gelir, annesinin mezarını ziyaret ettiği için geciktiğini söyleyerek özür diler. Amina’ya annesinin yüzüğünü verir. İkisi noterle birlikte masaya oturur, nikâh belgelerini imzalar. Elvino, neşeli köylüleri ertesi gün gerçekleşecek olan şatafatlı düğüne davet eder.

Bu sırada subay giyimli bir yabancı gelir ve Lisa’ya şatonun yolunu sorar. Lisa, vaktin çok geç olduğunu ve oraya ancak hava kararınca varabileceğini söyleyerek yabancıya geceyi handa geçirmesini teklif eder. Yabancı adam, önceleri bu köyde bulunduğundan ve anılarından bahseder. Ardından, bu eğlencenin nedenini sorar. Nikâhlanmış olan çifti kutlar ve uzun zaman önce vefat eden, pek sevdiği bir kızı anımsattığını söyler Amina’ya. Yabancı, söylediğine göre, şatonun eski sahibini yakından tanıdığını ve daha önce şatoda kaldığını itiraf eder. Teresa, şatonun eski sahibi ölmeden evvel oğlunun ortadan kaybolduğunu söyler. Yabancı adam ise şatonun yeni sahibinin hayatta olduğunu ve mutlaka geri döneceğini bildirir.

Karanlık bastırınca köylüler, yabancı adamı köye inen hayalete karşı uyarıp handa kalmasını tembihlerler. Yabancı adam ise bunun “kör bir inanç” olduğunu söyleyerek duyduklarını kulak ardı eder.

Elvino, bu yabancının Amina’ya olan ilgisini fark eder ve müstakbel eşini kıskanır. Amina ise Elvino’nun bu kıskançlığının yersiz olduğunu anlatmaya çalışır. Elvino, Amina’nın saçlarını okşayan rüzgârı dahi kıskandığını, ancak bu kıskançlığından vazgeçmeye hazır olduğunu söyler sevdiğine.

PERDE BİR – Sahne 2: Köy hanında bir oda.

Lisa yabancı adamın odasına girer ve ona, kimliğini bildiğini söyler: Adam aslında şatonun yeni sahibi, Kont’un kayıp oğlu Rodolfo’dur ve Lisa bunun farkındadır. Köyün onu karşılamak için bir eğlence tertip ettiğini bildirir. Bu sırada, Rodolfo’ya saygısını sunan ilk kişi olmak istemektedir. Rodolfo ona kur yapmaya başlayınca bundan pek haz alır. Derken, gelenlerin seslerini duyduğu gibi endişeyle oradan kaçmaya çalışır. Bu sırada mendilini düşürür. Kont mendili alır. Az sonra insanların ona bahsettiği hayaleti görür: Aslında Amina’dır bu. Kız odaya girer fakat hem uyumakta hem de yürüyerek yana yana Elvino’yu aramaktadır. Anlaşılan o ki Amina’nın gece yürüyüşleri halk arasında hayalet hikâyelerini yaratmıştır. Rodolfo ise bu durumu kendi lehine çevirmeye karar verir oracıkta. Derken, kızın masumiyeti ona ket vurur; adam kararından döner. Amina uyurgezerliğe devam eder ve çok geçmeden kanepeye yığılır. Rodolfo gelmekte olan insanların seslerini duyuyordur hâlâ. Hal böyle olunca, başka bir çıkış yolu da bulamadığından, korkuyla pencereden kaçar.

Amina kanepede uzanırken köylüler hana varır. Lisa içeri girip de Amina’yı işaret edince kızcağız uykusunda uyanır. Gördükleri karşısında Elvino, Amina’nın sadakatsiz ve hain bir kadın olduğuna inanır ve onu boşar oracıkta. Amina’nın suçsuz olduğuna inanan tek kişi, üvey annesi Teresa’dır. Köylüler Amina’yı ahlaksızlıkla suçlarken, Teresa bir kez olsun kızının sözüne kulak verilmesini talep eder. Ancak nafiledir: Elvino, hayal kırıklığına uğradığını ve düğün olmayacağını duyurur.

PERDE İKİ – Sahne 1: Orman.

Köylüler, Kont’tan Amina’nın masumiyetini kanıtlamasını rica etmeye gitmektedirler. Planlarını bir şarkıyla dillendirirler. Amina ile Teresa da aynı amaçla gelirler ancak annesinin onu cesaretlendirmesine rağmen Amina umutsuzdur. Az sonra kederle ormandan çıkan Elvino’yu görürler. Elvino, köylüler Amina’nın masumiyetini kanıtlayan haberlerle gelmiş olmalarına rağmen kızı reddetmektedir. Hâlâ ikna olmayan Elvino, kızı unutmakta zorlanıyor olsa da, yüzüğü ondan geri alır.

PERDE İKİ – Sahne 2: Köy, Perde Bir’deki gibi.

Lisa, Alessio, Elvino ve köylüler meydandadır. Elvino, Lisa ile yeminlerini tazeleyip evleneceklerini duyurur. Lisa neşelidir. Hep birlikte kiliseye gitmek üzerelerken, Rodolfo gelip Amina’nın bir uyurgezer olduğu için odasında uyandığını, yani masum olduğunu açıklar. Elvino, Kont Rodolfo’ya inanmayı reddeder, gitmek üzere Lisa’yı yanına çağırır. Tam o sırada Teresa, köylülere sessiz olmalarını, Amina’nın uyuduğunu söyler.

Yaklaşan evlilikten haberdar olan Teresa, Amina’nın aksine kendisinin asla bir erkeğin odasında bir başına bulunmadığını iddia eden Lisa’nın karşısına çıkar ve Lisa’nın Kont’un odasında düşürdüğü mendili çıkarır. Kont bu durumda ne diyeceğini bilemese de Amina’nın masumiyetini savunmaya devam eder. Elvino, Kont Rodolfo’dan söylediklerinin doğruluğuna dair kanıt ister. Tam o sırada pencereden Amina görünür: Genç kız, uyur bir vaziyette dengesiz bir köprüden geçmektedir. Yanlış bir adım atması halinde canından olabilecek durumdadır. Uyurgezer kız, ellerinde solgun çiçekler taşıyarak nişanından bahseder ve Elvino’nun onu terk etmesine sitem eder durur. Köprüden sapasağlam geçmeyi başarır. Çılgına dönmüş olan Elvino, Amina’ya seslenir ve onu kollarının arasına alır. Rodolfo, Elvino’ya yüzüğü verir, Elvino da Amina’nın parmağına geçirir. Tam o anda Amina uyanır ve gördükleri karşısında afallar. Nihayetinde herkes mutludur.

La Sonnambuladan bir sahne Ressam:William De Leftwich Dodge

ÖNSÖZ

BELLINI’YE DAİR

Erken Yaşamı ve Eğitimi

Vincenzo Bellini, 3 Kasım 1801 tarihinde Sicilya Krallığı’na bağlı Katanya ilinde dünyaya geldi. Yedi çocuklu ailenin en büyük oğluydu. Müzikle iç içe olan bu ailede, Bellini’nin babası Katanya’da müzik öğretmenliği yapan bir kilise organistiydi. Bellini’nin müzikle tanışması erken yaşlarda oldu. Henüz dokuz yaşındayken Katanya’da yerel bir müzik okuluna kaydoldu ve burada kompozisyon, orkestra yönetimi gibi temel müzik disiplinlerini öğrenerek müzikal çocuk deha oluverdi. Bu okulun ardından 18 yaşında, 1819’da Palermo Konservatuarı’na kabul edildi. Burada, özellikle Francesco Cavalli ve Nicola Zingarelli gibi önemli İtalyan bestecilerin etkisinde kaldı.

İlk Operaları ve Başarıları

Bellini’nin ilk önemli opera başarısı, 1825 yılında sahnelenen Adelson e Salvini adlı eseridir. Ancak bu opera büyük bir popülerlik kazanamamıştır. Gerçek anlamda Bellini’nin adını duyuran eser ise, 1827 yılında tamamladığı ve İtalya’da büyük ilgi gören Il Pirata olmuştur. Bu eser, Bellini’yi İtalyan opera dünyasında tanınan bir figür haline getirmişti.

Bellini’nin Tarzı ve Müzikal Yenilikleri

Bellini’nin bestelerinde dikkat çeken en belirgin özelliklerden biri, melodilerinin zarafeti ve vokal tekniklerine verdiği önemin yanı sıra dramatik yapıya olan duyarlılığıdır. Bellini, döneminin pek çok opera bestecisiyle karşılaştırıldığında özellikle vokal partilerdeki zengin melodi ve ses esnekliğiyle öne çıkmaktadır.

Bellini’nin müziği, romantik opera akımının tipik özelliklerini taşır: duygusal derinlik, müzikal temaların sürekli gelişimi ve dramatik yoğunluk. Ancak Bellini’nin tarzını bu akımdan ayıran bazı belirgin özellikler de vardır. En belirgin özelliklerden biri, bel canto olarak bilinen vokal tekniğidir. Bu stil, özellikle melodik ve vokal zenginliği vurgulayan bir tekniktir. Bellini’nin operalarında solistler için yazdığı bölümler teknik anlamda zorlu olduğu kadar kulağa hoş gelir. Dolayısıyla şarkıcıların seslerini tam anlamıyla kontrol etmeleri gerekir.

Bellini’nin melodik yapıları oldukça dikkat çekicidir. Genellikle opera karakterlerinin içsel duygu durumlarını, melodilerinin akışkanlığıyla dışa vurur. Bu bakımdan, Bellini’nin eserleri bazen çok uzun, zarif ve akıcı melodi bölümleriyle tanınır. Bir başka deyişle, eserlerini yalnızca hikâye anlatan birer müzikal yapıdan çok, karakterlerin iç dünyalarına ışık tutan dramalar halinde yaratmıştır.

Ünlü Operaları ve Bellini’nin Büyüyen Şöhreti

Norma (1831): Bellini’nin en popüler operalarından biridir, hatta opera kariyerinde büyük bir dönüm noktasıdır. Operanın romantik döneminin en önemli eserlerinden biri olarak kabul edilir. Bel canto stilinin en mükemmel örneklerinden biridir. Başrol karakter rahibe Norma, operanın en zorlu ve dramatik vokal partilerine sahiptir. Hem melodik yapıları hem de vokal teknikleriyle o dönemin opera repertuarında kendine sağlam bir yer edinmiştir.

İlk kez 1831’de Milan’daki Teatro alla Scala’da sahnelenmiş ve büyük bir başarı kazanmıştır. Bu opera, Bellini’nin ününü İtalya’nın dışına taşımış ve onun uluslararası tanınmasını sağlamıştır. “Casta Diva” adlı aryası, operanın en bilinen bölümlerinden biri olarak tarihe geçmiştir.

La Sonnambula (1831): Bu opera da hem melodik hem de dramatik açıdan büyük bir başarıydı. Başrol karakteri Amina’nın rüya görerek hareket etmesi ve gerçeği algılaması üzerine inşa edilmişti. Bu opera da büyük beğeni topladı ve özellikle vokalistler için yazdığı zarif ve teknik olarak zorlu partilerle dikkat çekti.

I Puritani (1835): Bellini’nin son opera eseridir. Siyasi çatışmaların ve bireysel tutkunun harmanlandığı dramatik bir anlatıya sahiptir. Başrol Elvira’nın değişken ruh halini Bellini’nin melodik anlayışının bir örneği olarak göstermek mümkündür. Bilhassa Elvira’nın son aryası “Qui la voce sua soave” gibi parçalar, zengin vokal ve duygusal bir ifadenin zirveye ulaştığı anlar olarak dikkat çeker.

Bellini’nin Mirası ve Etkisi

Bellini, 1835’te, henüz 34 yaşında iken, tüm potansiyelini gerçekleştiremeden hayatını kaybetti. Ölümü, dönemin İtalyası ve genel olarak Avrupa opera dünyasında büyük bir kayıp olarak hissedildi ve ölümünün hemen ardından operalarına olan ilgi daha da arttı. Ölümünden yıllar sonra, bilhassa Guiseppe Verdi gibi isimlere ilham kaynağı oldu. Bununla birlikte Richard Wagner da Bellini’nin müzikal dramalarını takdir etmiş, Bellini’yi dramatik yapıyı özgürce kullanma konusunda bir öncü olarak görmüştür. Bellini’nin müziği, sadece on dokuzuncu yüzyılda değil, günümüzde de sayısız opera şirketi ve topluluğu tarafından seslendirilmektedir. Özellikle Norma ve I Puritani, her yıl dünya çapında sayısız sahnede temsil edilmektedir.

ROMANI’YE DAİR

Erken Yaşamı ve Eğitimi

Felice Romani, 20 Şubat 1788’de Genoa, İtalya’da dünyaya geldi. Ailesi Romani’nin gelecekteki edebi ve müzikal kariyerine yönelik çok önemli bir etkiye sahip olmasa da, librettist, genç yaşlarda edebiyatla tanıştı. Romani’nin eğitim hayatı, şairlik ve yazarlık alanındaki yeteneklerini erken dönemde keşfetmesine olanak sağladı. Romani’nin edebiyatla ilgisi çocukluk yıllarına dayanıyordu ve genç yaşlarda şiir ve yazınla olan bağını kuvvetlendirdi.

Romani, Genoa Üniversitesi’nde eğitimini sürdürdü ve burada özellikle klasik edebiyat ve tarih üzerine derinlemesine bilgiler edindi. Bu klasik eğitim, onun ilerleyen yıllarda yazacağı librettoların içeriklerinde kendini gösterecek ve klasik mitoloji ile tarihsel öğelere olan ilgisini pekiştirecekti.

Kariyerinin Başlangıcı ve İlk Librettoları

Felice Romani’nin opera dünyasına girmesi, 1810’larda başlamıştı. İtalya, o dönemde, Napolyon’un yönetimi altındaydı ve müzik dünyasında yeni bir dönemin eşiğindeydi. Venedik, Napoli ve Milano gibi önemli opera merkezlerinde, dönemin en büyük bestecileriyle çalışmaya başlayan Romani, kısa süre içinde adını duyurdu. Romani’nin yazdığı ilk librettoları, 1810’lardan itibaren ünlü opera evlerinde sahnelenmeye başlandı.

Romani’nin kariyerinin ilk yıllarında yazdığı eserler, Francesco Cavalli, Domenico Cimarosa gibi on sekizinci yüzyıl bestecilerinin etkilerini taşısa da, zamanla kendi özgün stilini geliştirmeye başladı. Romani’nin yazdığı librettolar, dönemine uygun olarak, melodramatik öğeler, klasik mitolojiye ve tarihi figürlere olan ilgi ve romantik temalarla zenginleşmişti.

Romani’nin Diğer Önemli Librettoları

Librettistin on dokuzuncu yüzyılın başlarındaki operanın gelişimine yaptığı katkılar sadece Bellini ile sınırlı değildir; pek çok diğer önemli opera bestecisiyle de çalıştığı bilinmektedir.

La pietra del paragone (1812): Gioachino Rossini için yazdığı bir librettodur. Rossini’nin erken dönem eserlerinden biri olan bu eser, özellikle komedi türünde bir opera olarak dikkat çeker.

La donna del lago (1819): Bu opera, Romani’nin Gaetano Donizetti ile çalıştığı önemli bir projedir. Burada Romani, romantik bir temayı melodik ve dramatik bir biçimde işleyerek, opera literatürüne kalıcı bir eser kazandırmıştır.

Alzira (1822): Giuseppe Verdi ile de bir süreliğine işbirliği yapmıştır. Verdi’nin erken dönem eserlerinden biridir. Özellikle politik ve sosyal temaların işlendiği bir operadır.

Il giuramento (1837): Bu eser, Romani’nin olgunluk döneminin örneklerinden biri olduğu gibi, aynı zamanda Romani’nin dramaya verdiği önemin bir göstergesidir.

Romani’nin Eserlerinin Temaları ve Tarzı

Romani’nin librettoları, genellikle klasik mitoloji, tarih ve dramatik aşklar gibi temalarla şekillenir. Onun yazdığı operalar, duygusal yoğunluğu, karakterlerin içsel çatışmalarını ve dramatik yapılarıyla tanınır. Romani, genellikle güçlü başrol karakterleri yaratmış ve onların dramalarını derinlemesine işlemiştir.

Romani’nin eserleri, özellikle şunlarla karakterizedir:

Operalarının büyük kısmı dramatik yapıyı merkeze alır. Karakterler çoğu zaman trajik bir sonla karşılaşır.

Romani’nin librettolarında, sıkça aşk teması işlenir. Ancak bu aşk, genellikle toplumun veya bireylerin beklentilerine karşı bir mücadele verir.

Romani, eski Yunan mitolojisi ve Roma tarihi gibi konularda eserler yazmaktan büyük zevk almış, librettolarında bu tür öğeleri sıkça kullanmıştır.

Romani, müzikal bir anlatımda sözlerin melodik yapıya tamamen uymasına büyük özen göstermiştir. Bu da onun librettolarının bestecilere hitap eden bir özelliği olmuştur.

Romani’nin Son Yılları ve Mirası

Felice Romani, 3 Mayıs 1865’te memleketi Genoa’da vefat etmiştir. Ölümünün ardından, operaya kattığı değerler yalnızca İtalya’da değil, tüm dünyada yankı bulmuş ve opera literatüründe önemli bir yer edinmiştir. Şüphesiz ki Romani’nin librettoları, klasik romantik dönemin en güçlü örneklerinden bazılarıdır.

Romani, operaların metinlerine sadece duygusal ve dramatik bir derinlik kazandırmakla kalmamış, aynı zamanda opera formunun gelişimine de büyük katkılarda bulunmuştur. Kaleme aldığı librettolar, bestecilerin yaratıcı vizyonlarını daha açık bir şekilde ortaya koymalarını sağlamıştır. Romani’nin eserleri, yalnızca İtalya’da değil, Avrupa’da da büyük beğeni kazanmış ve dünya çapında sıklıkla sahnelenmiştir.

LA SONNAMBULA BESTELENME SÜRECİ

Felice Romani ve Vincenzo Bellini İşbirliği

La Sonnambula operasının ortaya çıkışı, Bellini ile Romani’nin işbirliği ile şekillenmiştir. Bellini, 1820’lerin sonlarında İtalya’nın müzik dünyasında hızla tanınan bir besteci haline gelmişti. Romani, o dönemde Bellini’nin eserlerinde sıkça işbirliği yaptığı bir librettistti ve önceki çalışmalarıyla da önemli başarılar elde etmişti. 1830’larda Bellini’ye beste yapılması teklif edilen La Sonnambula, özellikle sesin teknik yeteneklerini ve duygusal ifadesini ön plana çıkaran bir operaydı. Romani, eserin konusu için, o dönemin popüler temalarından biri olan “uyurken suç işleme” veya “uyurgezerlik” (somnambulizm) fikrini seçmişti. Bu konu, aynı zamanda Bellini’nin derin duygusal ve melodik yapılarına oldukça uygun bir tema sunuyordu.

Eserin yazım süreci, hem Bellini hem de Romani için oldukça yoğun geçti. Bellini, La Sonnambula’nın müzikal yapısında, özellikle vokal zarafeti ve melodik dokusuyla tanınan bel canto stilini benimsemişti. Eser, o dönemdeki diğer operalardan farklı olarak, daha yavaş tempolarda, uzun melodik çizgiler ve zengin orkestral dokularla şekillendi. Bu operada Bellini ile Romani’nin en çok dikkat ettiği unsurlardan biri, dramatik yoğunluğu arttırmak ve ana karakterin psikolojik halini müzikle yansıtabilmekti.

Romani’nin librettosunu yazarken ilham aldığı birkaç kaynaktan bahsedilebilir. Öncelikle, La Sonnambulanın temel hikâyesi, Almanca “somnambulism” (uyurgezerlik) kelimesiyle ilişkilendirilen bir psikolojik fenomene dayanıyordu. Bu fikir, Romani’nin zamanındaki psikolojik ve tıbbi anlayışlardan etkilenmiş olabilir. Ayrıca, La Sonnambulanın konusu, o dönemdeki toplumsal ve dramatik normları ele alırken, klasik Yunan tragedyalarındaki suç ve ceza temalarından da esinlenmiş olabilir.

Operanın melodik yapısının belirgin özelliği, duygusal derinlik ve zarafetti. Bellini, La Sonnambulada karakterler arasında çok çeşitli ruh hallerini ve kişilik özelliklerini sadece sesle değil, aynı zamanda orkestra ile de derinlemesine ifade etmeyi başarmıştı. Özellikle başrol olan Amina karakterinin aryaları, bu dönemdeki soprano sesinin teknik sınırlarını zorlayacak şekilde yazılmıştı. Amina’nın rolü, soprano sanatçılarının en üst seviyede teknik yeteneklerini sergilemeleri için büyük bir fırsat sundu. Bu açıdan, Bellini’nin müziği yalnızca hikâye anlatımı için değil, aynı zamanda bilhassa solistler için vokal yeteneğin bir göstergesi olarak da önemli bir yere sahip oldu.

Bellini ve Romani’nin birlikte çalıştığı bu süreç, sanatsal bir uyumun ve müziksel yaratıcılığın örneği olarak kabul edilmektedir. La Sonnambula yazılırken Bellini’nin son derece zarif melodik yapısı, opera dünyasında devrim niteliğinde bir yenilik olarak görülmüştür. Bu süreç, Bellini’nin kariyerinde en verimli dönemlerinden biri olarak kabul edilir ve La Sonnambula da en başarılı eserlerinden biri olarak opera tarih sahnesinde yerini almıştır.

***

Bellini’nin zarif melodileri ve dramatik gücüyle bel canto geleneğinin en parlak örneklerinden biri ve hem vokal teknik hem de duygusal derinlik açısından bir başyapıt olan La Sonnambula’yı Türk okurunun kitaplığına yerleştirmenin verdiği gururla… Keyifli okumalar dileriz.